Burası da Aspat değil Halil’im aman, Bitez Yalısı

“Çökertme’den çıktım da Halil’im…”

Ege’de nesiller boyunca söylenen Çökertme Türküsü’nün ilk dizeleri, bugün birçok kişi için tanıdık. Ancak türkünün ardında anlatılan hikâye, yalnızca bir aşk öyküsünden ibaret değil.

Sözlü kaynaklarda ve yörede kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılara göre Çökertme’nin hikâyesi; Osmanlı’nın son dönemlerindeki tütün kaçakçılığından Bodrum kıyılarına, Kos’a doğru başlayan bir kaçıştan ihanete ve ölüme kadar uzanıyor.

Halikarnas Haber olarak bu anlatıyı, yapay zekâ ile oluşturulan temsili görüntüler eşliğinde yeniden canlandırdık.

Reji döneminde tütün kaçakçılığı

Hikâyenin tarihsel arka planında Osmanlı’nın son dönemlerindeki tütün ticareti bulunuyor.

Tütünün üretim ve satışının Reji İdaresi’nin denetimine girmesiyle üreticilerin ürünlerini serbestçe satması kısıtlandı. Reji sistemi dışında gerçekleştirilen tütün ticareti kaçakçılık kapsamına girerken, Anadolu’nun farklı bölgelerinde olduğu gibi Ege’de de kaçak tütün ticareti yaygınlaştı.

Rivayetlere göre bu isimlerden biri Halil Efe idi.

Uzun süre aranan Halil’in, halkın Reji uygulamalarına duyduğu tepki nedeniyle zaman içerisinde “Efe” olarak anılmaya başladığı anlatılıyor.

Hikâyenin diğer kahramanı: Çakır Gülsüm

Çökertme anlatısının diğer önemli ismi ise Çakır Gülsüm.

Rivayete göre güzelliğiyle tanınan Gülsüm’e dönemin Çerkez Kaymakamı Ömer Lütfi Bey de ilgi duyuyordu. Ancak Halil ile Gülsüm arasında başlayan ilişki, ikilinin birlikte kaçmasıyla başka bir boyuta ulaştı.

Bir süre dağlık bölgelerde dolaştıkları anlatılan Halil ve Gülsüm, üzerlerindeki baskının artması üzerine Bodrum’dan ayrılmaya karar verdi.

Hedefleri karşı kıyıdaki Kos Adası idi.

Çökertme’den başlayan yolculuk

Anlatıya göre Halil ve Gülsüm, kendilerini Kos’a götürmesi için bir Rum kaptanla anlaştı ve Çökertme’den denize açıldı.

Ancak hikâyenin kırılma noktası da burada başladı.

Rivayete göre kaptan, Halil’in yerini dönemin kaymakamına bildirmişti.

Denizin dalgalı olduğunu söyleyen kaptan, Aspat’a sığınmayı teklif etti. Halil bunu kabul etti ancak teknenin ulaştığı yerin Aspat değil Bitez Yalısı olduğu anlatılıyor.

Çökertme Türküsü’nün en bilinen dizelerinden biri de bu noktada hikâyeyle birleşiyor:

“Burası da Aspat değil Halil’im aman, Bitez Yalısı…”

Halil’in ölümü

Anlatının devamında kaptanın Halil ve Gülsüm’ü içki içmeye davet ettiği ve içkiye sersemletici etkisi bulunan bir madde karıştırıldığı rivayet ediliyor.

Halil’in kendinden geçtiği sırada zaptiyelerin tekneye baskın yaptığı; güvertede yürürken ayağının kayması üzerine silahına davranacağı düşünülerek vurulduğu anlatılıyor.

Türküdeki “Güvertede gezerken aman, kunduram kaydı” sözleri de yöredeki anlatılarda bu olayla ilişkilendiriliyor.

Halil Efe’nin Bitez’de ölümüyle Kos’a ulaşma planı sona erdi.

Bir ağıttan Ege’nin en bilinen türkülerinden birine

Hikâye burada bitmiyor.

Rivayete göre Çakır Gülsüm, Halil’in ölümünden sonra yaşadıklarını bir ağıda dönüştürdü. Gülsüm’ün bu ağıdı düğünlerde ve farklı ortamlarda söylediği, eserin zaman içerisinde ağızdan ağıza aktarılarak değiştiği anlatılıyor.

Yıllar içinde sözleri ve ezgisi farklı biçimlerde yaşamaya devam eden ağıt, bugün Çökertme Türküsü olarak bilinen Ege’nin en tanınmış eserlerinden birine dönüştü.

Böylece bugün birkaç dakikada dinlediğimiz türkü; Bodrum’un kıyılarında geçen bir kaçışın, karşı kıyıya ulaşma umudunun, ihanete uğrayan bir adamın ve sevdiği kişiyi kaybeden bir kadının hikâyesini taşımaya devam ediyor.

Halikarnas Haber’in hazırladığı yapay zekâ destekli canlandırma videosunda, Çökertme Türküsü’nün kuşaktan kuşağa aktarılan bu hikâyesi görsel olarak yeniden yorumlandı.

Editör notu: Çökertme Türküsü’nün Halil Efe ve Çakır Gülsüm’e ilişkin anlatısının önemli bölümü sözlü kültüre ve farklı rivayetlere dayanmaktadır. Videodaki sahneler tarihsel anlatıdan hareketle yapay zekâ kullanılarak temsili olarak oluşturulmuştur.